فهرست مطالب

عنوان صفحه

پیشگفتار----------------------------------------------------------------------------- 1

فصل اول: کلیات و مفاهیم---------------------------------------------------------- 3

1-1- مقدمه-------------------------------------------------------------------------- 3

1-2- ضرورت توجه به شهرها و زیست پذیری آنها---------------------------------------- 4

1-3- واژگان و اصطلاحات------------------------------------------------------------- 6

1-3-1- زیست پذیری---------------------------------------------------------------- 6

1-3-2- آینده‌نگاری------------------------------------------------------------------- 7

1-3-3- برنامه‌ریزی بر مبنای سناریو--------------------------------------------------- 7

1-3-4- تحلیل ساختاری-------------------------------------------------------------- 8

1-4. اهمیت زیست‌پذیری در شهرهای متوسط------------------------------------------- 9

1-5. نقش آینده‌پژوهی در بهبود زیست‌پذیری شهری------------------------------------ 11

1-6. شاخص‌های اصلی زیست‌پذیری (مانند کیفیت زندگی، محیط زیست، حمل‌ونقل)------ 12

1-7. آینده‌پژوهی در شهرسازی------------------------------------------------------- 15

1-7-1. تاریخچه و مبانی آینده‌پژوهی------------------------------------------------- 16

1-7-2. اصول و روش‌های آینده‌پژوهی در برنامه‌ریزی شهری---------------------------- 18

1-8. شهرهای متوسط در نظام شهری------------------------------------------------- 20

1-8-1. ویژگی‌های شهرهای متوسط اندام--------------------------------------------- 22

1-8-2. جایگاه این شهرها در توسعه ملی و منطقه‌ای----------------------------------- 23

1-9. ارتباط زیست‌پذیری و آینده‌پژوهی------------------------------------------------ 24

1-9-1. نقش تحلیل‌های آینده‌نگرانه در افزایش زیست‌پذیری---------------------------- 26

1-9-2. ضرورت تلفیق این دو رویکرد در سیاست‌گذاری شهری-------------------------- 27

فصل دوم: زیست پذیری و برنامه‌ریزی شهری------------------------------------- 29

2-1- مقدمه------------------------------------------------------------------------ 29

2-3- مفاهیم------------------------------------------------------------------------ 29

2-3-1- شهر----------------------------------------------------------------------- 29

2-3-2- برنامه‌ریزی شهري----------------------------------------------------------- 30

2-3-3- زیست پذیری--------------------------------------------------------------- 32

2-3-4- شهر زیست پذیر------------------------------------------------------------ 33

2-4- تحلیل ابعاد مختلف زیست پذیری------------------------------------------------ 35

2-4-1- اهمیت زیست پذیری-------------------------------------------------------- 35

2-4-2- خاستگاه نظری زیست پذیری------------------------------------------------ 36

2-4-3- شاخص‌های مؤثر برنامه‌ریزی شهری در زیست پذیری-------------------------- 37

2-4-4- معیارهای زیست پذیری----------------------------------------------------- 39

2-4-5- اصول طراحی در شهرهای زیست پذیر---------------------------------------- 39

2-4-6- اصول زیست پذیری و جوامع زیست پذیر-------------------------------------- 41

2-4-6- ابعاد زیست پذیری---------------------------------------------------------- 47

2-5- رویکردهای زیست پذیری------------------------------------------------------ 49

2-5-1- رویکرد تجربی به شهر زیست پذیر-------------------------------------------- 49

2-5-2- رویکرد ادراک‌های فردی و مطالعات بهزیستی ذهنی---------------------------- 50

2-5-3- رویکرد کیفیت زندگی (رویکرد معیارهای اجتماعی برای کیفیت زندگی)--------- 51

2-5-4- رویکرد توسعه پایدار شهری-------------------------------------------------- 52

2-5-5- رویکردهای متأثر از زیست پذیری-------------------------------------------- 55

2-6- سیستم سنجش زیست پذیری شهرها-------------------------------------------- 58

2-7- ارتباط پایداری و زیست پذیری-------------------------------------------------- 63

2-8- نظریههای زیست پذیری و تجربیات جهانی---------------------------------------- 69

2-8-1- نظریه‌های زیست پذیری----------------------------------------------------- 69

2-8-2- تجربیات جهانی در زمینه زیست پذیری--------------------------------------- 70

2-9- شهر میانه اندام---------------------------------------------------------------- 74

2-9-1- نظریات شهر میانه اندام------------------------------------------------------ 74

2-9-2- طبقه‌بندی جمعیت شهرهای میانی (میانه اندام) در ایران----------------------- 75

فصل سوم: آینده‌پژوهشی در حوزه شهری---------------------------------------- 77

3-1- آینده‌پژوهی------------------------------------------------------------------- 77

3-1-2- تفاوت برنامه‌ریزی و آینده‌پژوهی---------------------------------------------- 78

3-1-2- اهداف آینده‌پژوهی---------------------------------------------------------- 81

3-2- نظام آینده‌پژوهی--------------------------------------------------------------- 83

3-2-1- آﻳﻨﺪهﭘﮋوﻫﻲ در اﻳﺮان-------------------------------------------------------- 83

3-2-2- وﺿﻌﻴﺖ آینده‌نگاری در ﺟﻬﺎن------------------------------------------------ 83

3-2-3- نظام آینده‌نگاری انگلیس----------------------------------------------------- 84

3-2-4- نظام آینده‌پژوهی فرانسه----------------------------------------------------- 86

3-2-5- نظام آینده‌پژوهی آلمان------------------------------------------------------ 88

3-2-6- نظام آینده‌پژوهی هلند------------------------------------------------------- 89

3-3- الگوی سناریونویسی------------------------------------------------------------ 91

فصل چهارم: حوزه زیست‌پذیری شهری با رویکرد آینده‌پژوهی------------------- 93

4-1. برنامه‌ریزی محیط زیستی در شهرهای متوسط------------------------------------- 93

4-1-1. نقش حفاظت از منابع طبیعی در زیست‌پذیری--------------------------------- 93

4-1-2. مدیریت پسماندهای شهری و کاهش آلودگی----------------------------------- 94

4-1-3. مقابله با تغییرات اقلیمی و تاب‌آوری شهرهای متوسط--------------------------- 95

4-1-4. استفاده از فناوری‌های نوین در مدیریت زیست‌محیطی-------------------------- 96

4-1-5. اهمیت فضاهای سبز در زیست‌پذیری شهری----------------------------------- 97

4-2. حمل‌ونقل شهری و دسترسی پایدار----------------------------------------------- 99

4-2-1. توسعه سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی هوشمند--------------------------------- 99

4-2-2. نقش حمل‌ونقل غیرموتوری در بهبود کیفیت زندگی--------------------------- 100

4-2-3. فناوری‌های آینده در حمل‌ونقل شهری (مانند خودروهای خودران)-------------- 101

4-2-4. طراحی مسیرهای ارتباطی پایدار در شهرهای متوسط-------------------------- 102

4-2-5. کاهش تراکم ترافیکی با استفاده از پیش‌بینی‌های آینده‌پژوهی------------------ 103

4-3. برنامه‌ریزی اجتماعی و فرهنگی------------------------------------------------- 104

4-3-1. اهمیت جامعه‌محوری در برنامه‌ریزی شهری----------------------------------- 104

4-3-2. آینده‌پژوهی و تغییرات ساختار جمعیتی-------------------------------------- 104

4-3-3. نقش آموزش و فرهنگ‌سازی در ارتقای زیست‌پذیری-------------------------- 105

4-3-4. حفظ هویت فرهنگی شهرهای متوسط اندام----------------------------------- 106

4-3-5. برنامه‌ریزی برای عدالت اجتماعی و کاهش نابرابری‌ها-------------------------- 107

4-4. برنامه‌ریزی اقتصادی برای شهرهای متوسط-------------------------------------- 108

4-4-1. تقویت اقتصاد محلی و کارآفرینی-------------------------------------------- 108

4-4-2. استفاده از فناوری‌های دیجیتال در اقتصاد شهری------------------------------ 109

4-4-3. جذب سرمایه‌گذاری با نگاه به آینده------------------------------------------ 109

4-4-4. تحلیل پتانسیل‌های اقتصادی در شهرهای متوسط----------------------------- 110

4-4-5. تأثیر اقتصاد سبز بر زیست‌پذیری شهری-------------------------------------- 111

4-5. برنامه‌ریزی کالبدی و زیرساختی------------------------------------------------ 112

4-5-1. طراحی شهری با نگاه پایدار و زیست‌پذیر------------------------------------- 112

4-5-2. اهمیت انعطاف‌پذیری زیرساخت‌ها در برابر بحران‌ها---------------------------- 113

4-5-3. نقش فناوری در بهینه‌سازی زیرساخت‌های شهری----------------------------- 113

4-5-4. آینده مسکن در شهرهای متوسط اندام--------------------------------------- 114

4-5-5. مدیریت تراکم جمعیت و توسعه فضاهای عمومی------------------------------ 115

4-6. چالش‌ها و فرصت‌های آینده شهرهای متوسط------------------------------------ 116

4-6-1. تحلیل سناریوهای محتمل برای توسعه شهری-------------------------------- 116

4-6-2. چالش‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی----------------------------------------- 117

4-6-3. فرصت‌های بهره‌برداری از فناوری‌های نوین------------------------------------ 117

4-6-4. مقابله با روند مهاجرت به کلان‌شهرها----------------------------------------- 118

4-6-5. مدیریت بحران‌های احتمالی (مانند زلزله و سیل)------------------------------ 119

4-7. سیاست‌گذاری و حکمرانی شهری----------------------------------------------- 119

4-7-1. نقش مدیریت مشارکتی در ارتقای زیست‌پذیری------------------------------- 119

4-7-2. تأثیر آینده‌پژوهی بر سیاست‌گذاری‌های شهری-------------------------------- 120

4-7-3. بررسی مدل‌های حکمرانی هوشمند در شهرهای متوسط----------------------- 121

4-7-4. بهبود شفافیت و پاسخگویی در مدیریت شهری-------------------------------- 121

4-7-5. استفاده از داده‌های کلان در برنامه‌ریزی شهری------------------------------- 122

4-8. نوآوری و فناوری در زیست‌پذیری شهری----------------------------------------- 123

4-8-1. استفاده از شهرهای هوشمند در بهبود زیست‌پذیری--------------------------- 123

4-8-2. فناوری‌های نوظهور در کاهش آلودگی محیط زیست--------------------------- 124

4-8-3. نقش اینترنت اشیاء در مدیریت خدمات شهری-------------------------------- 124

4-8-4. تأثیر هوش مصنوعی در برنامه‌ریزی شهری------------------------------------ 125

4-8-5. فرصت‌های دیجیتال‌سازی برای شهرهای متوسط------------------------------ 126

فصل پنجم: مطالعه موردی زیست پذیری با رویکرد آینده‌پژوهی----------------- 127

5-1- مقدمه----------------------------------------------------------------------- 127

5-2- مواد و روش‌ها---------------------------------------------------------------- 127

5-2-1- منطقه موردمطالعه--------------------------------------------------------- 127

5-2-1-1- ویژگی‌های تاریخی------------------------------------------------------ 128

5-2-1-2- جغرافياي تاريخي و روند توسعه شهر مهاباد-------------------------------- 130

5-2-2- روند شهرنشيني در مهاباد-------------------------------------------------- 131

5-2-2-1- دوره اول: شهرنشيني بطئي---------------------------------------------- 131

5-2-2-2- دوره دوم: شهرنشيني سريع---------------------------------------------- 135

5-2-2-3- دوره سوم: تاريخ معاصر تا دوران اخير------------------------------------- 139

5-2-3- ویژگی‌های اجتماعی و جغرافیایی شهر مهاباد--------------------------------- 142

5-2-3-1- تعداد جمعیت----------------------------------------------------------- 142

5-2-3-2- بررسی موقعیت محلات شهر مهاباد--------------------------------------- 143

5-2-4- نحوه استفاده و میزان سرانه کاربري اراضی شهري مهاباد----------------------- 146

5-3-ترمونولوژی پژوهش----------------------------------------------------------- 151

5-3-1- آینده‌نگاری---------------------------------------------------------------- 151

5-3-2- برنامه‌ریزی بر مبنای سناریو------------------------------------------------ 152

5-3-3- دلفی--------------------------------------------------------------------- 152

5-3-4- تحلیل ساختاری----------------------------------------------------------- 153

5-4- مؤلفه‌های آتی توسعه زیست پذیری شهری مهاباد-------------------------------- 154

5-4-1- تشکیل ماتریس اثرات متقاطع---------------------------------------------- 155

5-4-2- رتبه‌بندی اولیه پیشران‌ها بر اساس میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری مستقیم---- 156

5-4-3- تحلیل پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری متغیرها بر اساس روابط مستقیم--------- 158

5-4-4-تحلیل روابط بین متغیرها و جابجایی رتبه‌بندی متغیرها----------------------- 160

5-4-5- فرضیه‌بندی سناریوهای کلیدی زیست پذیری شهر مهاباد--------------------- 164

5-5- تجزیه‌وتحلیل سناریوها-------------------------------------------------------- 166

5-5-1- ضرایب تحقق سناریوها----------------------------------------------------- 168

5-5-2- گروه‌بندی و تحلیل سناریوهای محتمل با سازگاری بالا (سناریوهای باورکردنی)- 168

5-6- آزمون فرضیات--------------------------------------------------------------- 170

5-7- تحلیل سناریو جمع‌بندی------------------------------------------------------ 174

بحث و نتیجه‌گیری--------------------------------------------------------------- 177

بحث و تفسیر نتایج و مقایسه با تحقیقات مشابه---------------------------------------- 178

نتیجه‌گیری کلی-------------------------------------------------------------------- 178

پیشنهادها------------------------------------------------------------------------- 181

منابع و مأخذ--------------------------------------------------------------------- 183

منابع داخلی----------------------------------------------------------------------- 183

منابع خارجی---------------------------------------------------------------------- 194

فهرست جداول

عنوان صفحه

جدول 2-1- اصول و معیارهای زیست پذیری------------------------------------------ 44

جدول 2-2- امتیازبندی گویه­ها بر اساس ادبیات جهانی زیست پذیری------------------- 59

جدول 2-3- شاخص‌های زیست پذیری واجد سنجش اقتصادی اکونومیست--------------- 60

جدول 2-4- شاخص‌های کیفیت زیست از نگاه موسسه مرسر---------------------------- 61

جدول 2-5- سنجش زیست پذیری--------------------------------------------------- 61

جدول 2-6-تشبیه سکونتگاه زیست پذیر به اندام زنده---------------------------------- 62

جدول 5-1- روند تحولات كالبدي – فضايي شهر مهاباد------------------------------- 139

جدول 5-2- مشخصات نواحی شهری مهاباد------------------------------------------ 145

جدول 5-3- کاربری اراضی شهر مهاباد به تفکیک محلات (1395)--------------------- 148

جدول 5-4- تحلیل اولیه داده‌های ماتریس اثرات متقاطع------------------------------ 156

جدول 5-5- رتبه‌بندی میزان اثرگذاری و اثرپذیری مستقیم پیشران‌ها------------------ 157

جدول 5-6- فهرست پیشران‌های با بیشترین سهم در اثرگذاری و اثرپذیری مستقیم و غیرمستقیم 162

جدول 5-7- جابجایی متغیرها در اثرگذاری و اثرپذیری مستقیم و غیرمستقیم----------- 163

جدول 5-8- وضعیت­های احتمال زیست پذیری شهر مهاباد---------------------------- 165

جدول 5-9- سناریوهای محتمل زیست پذیر شهر مهاباد------------------------------ 167

جدول 5-10- تحلیل و تفسیر پیامد و نتایج سناریو----------------------------------- 169

فهرست شکل­ها

عنوان صفحه

شکل 2-1- اصول زیست پذیری (منبع: بابایان، 1397: 40)----------------------------- 42

شکل 2-2- تعامل چهار بعد در شکلگیری شهر زیست پذیر- منبع: Noordin:2013))-- 49

شکل 2-3- ارتباط زیست پذیری و پایداری (منبع: بابایانی، 1397)---------------------- 63

شکل 3-1- مدل سناریونویسی آینده‌نگاری طبق زیست پذیری-------------------------- 91

شکل 5-1- نقشه موقعیت جغرافیایی شهر مهاباد (منبع: نگارنده)----------------------- 128

شکل 5-2- دورنمای شهر مهاباد (در ادوار گذشته)-منبع: طرح جامع مهاباد------------- 129

شکل 5-3- نقشه گسترش فیزیکی شهر مهاباد در طول ادوار زمانی) (منبع: نگارنده)----- 138

شکل 5-4- هرم جمعیت شهر مهاباد-مأخذ: مرکز آمار ایران--------------------------- 142

شکل 5-5- نقشه نواحی شهر مهاباد (منبع: نگارنده)----------------------------------- 144

شکل 5-6- کاربری اراضی شهر مهاباد در سال 1395 (منبع: نگارنده)------------------- 147

شکل 5-7- پلان تأثیرات متقاطع متغیرها-------------------------------------------- 160

شکل 5-8- پلان تأثیرات غیرمستقیم متغیرها---------------------------------------- 161

شکل 5-9- پلان چرخه اثرگذاری یا تأثیرات مستقیم (آبی) و غیرمستقیم (قرمز) بین عوامل و روابط بین عوامل----------------------------------------------------------------------------- 161

شکل 5-10- عوامل کلیدی زیست پذیری شهر مهاباد-مأخذ: نگارنده------------------- 164

پیشگفتار

شهرهای متوسط اندام به عنوان بخش مهمی از ساختار شهری هر کشور، نه تنها نقش مؤثری در پویایی اقتصادی دارند، بلکه از منظر اجتماعی و فرهنگی نیز برای توسعه پایدار اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند. در دنیای امروز که تغییرات سریع و پیش‌بینی‌ناپذیر در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، محیط زیستی و فناوری به سرعت در حال وقوع است، درک و تجزیه‌وتحلیل روندهای آینده برای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری‌های شهری، امری ضروری است. کتاب «زیست‌پذیری شهرهای متوسط اندام با رویکرد آینده‌پژوهی» اثر ارزشمند خانم دکتر شادی امینی به شکلی دقیق و جامع به بررسی مسائل و چالش‌های پیش روی این نوع از شهرها پرداخته و ابزارهای لازم برای مقابله با آن‌ها را در قالب رویکرد آینده‌پژوهی ارائه می‌دهد.

رویکرد آینده‌پژوهی در این کتاب، به‌عنوان یک رویکرد نوین و پیشرفته در مطالعات شهری، به منظور تحلیل و پیش‌بینی آینده شهرهای متوسط اندام معرفی شده است. این رویکرد بر اساس شناخت الگوهای موجود، تحلیل روندهای کلیدی و شبیه‌سازی احتمالات آینده طراحی شده است. در این کتاب، نویسنده به‌طور خاص به مشکلات و فرصت‌های موجود در شهرهای متوسط اندام اشاره کرده و بر اهمیت بازنگری در سیاست‌ها و طرح‌های شهری تأکید دارد. همچنین، توجه به ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی، به‌ویژه در شرایط کنونی که با بحران‌های متعدد مواجه‌ایم، از ارکان اصلی این تحلیل‌ها به شمار می‌رود. یکی از ویژگی‌های برجسته این اثر، بررسی تطبیقی وضعیت شهرهای متوسط در کشورهای مختلف و مقایسه آن با تجربیات ایران است. در این راستا، کتاب به دنبال ارائه الگوهای کاربردی برای بهبود زیست‌پذیری این شهرها از طریق بهره‌برداری از نتایج تحقیقات آینده‌پژوهی است. همچنین، با استفاده از مطالعات میدانی و داده‌های معتبر، نویسنده به تحلیل وضعیت موجود و پیش‌بینی سناریوهای مختلف برای آینده این شهرها پرداخته است. این کتاب، با توجه به رویکرد بین‌رشته‌ای خود، می‌تواند به‌عنوان یک مرجع علمی و عملی در حوزه برنامه‌ریزی شهری و آینده‌پژوهی مورد استفاده قرار گیرد.

در این اثر، توجه خاصی به فرآیندهای مدیریت شهری و تصمیم‌گیری‌های کلان‌شهری در چارچوب توسعه پایدار و تاب‌آوری شهری شده است. نویسنده تلاش کرده است تا به‌منظور ارتقاء کیفیت زندگی شهری در شهرهای متوسط، راهکارهای نوآورانه و قابل‌اجرا ارائه دهد. این نکات به‌ویژه در زمینه کاهش مشکلات زیست‌محیطی، بهبود وضعیت حمل‌ونقل عمومی، افزایش دسترسی به خدمات بهداشتی و آموزشی و تقویت پایداری اجتماعی و اقتصادی اهمیت ویژه‌ای دارند. در این کتاب، استراتژی‌هایی برای مواجهه با بحران‌ها و تحولات شهری در آینده، در قالب برنامه‌ریزی بلندمدت و مشارکت فعال تمامی ذینفعان، ارائه شده است.

در نهایت، این اثر در تلاش است تا گامی مؤثر در جهت تحقق چشم‌انداز آینده‌نگرانه برای شهرهای متوسط بردارد. با توجه به مطالب ارائه‌شده در این کتاب، می‌توان امیدوار بود که برنامه‌ریزی‌های آینده‌پژوهانه برای این شهرها به‌گونه‌ای باشد که علاوه بر رفع چالش‌های موجود، زمینه‌های رشد و توسعه پایدار را فراهم آورد. امیدواریم که این اثر نه‌تنها برای دانشجویان، پژوهشگران و فعالان عرصه شهری مفید واقع شود، بلکه زمینه‌ساز تحولی در سیاست‌گذاری‌های کلان شهری در کشورمان باشد.

در پایان این کتاب، بر خود لازم می‌دانم از تمامی افرادی که در نگارش و تکمیل این اثر نقش داشته‌اند، صمیمانه تشکر کنم. از استادان گرامی که همواره با راهنمایی‌های ارزشمند خود، من را در این مسیر حمایت کرده‌اند تا همکاران محترمی که در جمع‌آوری داده‌ها و تحقیقات میدانی به من یاری رساندند. همچنین، از خانواده عزیزم که با صبر و پشتیبانی خود، این مسیر پرچالش را برای من قابل‌تحمل ساختند، قدردانی می‌کنم. بدون حمایت‌های بی‌دریغ این عزیزان، این پروژه به سرانجام نمی‌رسید. امیدوارم این کتاب بتواند گامی کوچک اما مؤثر در راستای ارتقاء زیست‌پذیری شهرهای متوسط اندام و همچنین پیشبرد اهداف آینده‌پژوهی در حوزه مطالعات شهری باشد. برای همه عزیزانی که در این مسیر همراه من بوده‌اند، آرزوی موفقیت و سربلندی دارم.

با تشکر و آرزوی بهترین­ها

دکتر شادی امینی