فهرست مطالب

عنوان صفحه

پیشگفتار----------------------------------------------------------------------------- 1

فصل اول: مبانی نظری احزاب سیاسی و توسعه سیاسی

1-1. مفاهیم پایه‌ای توسعه سیاسی------------------------------------------------------ 3

1-1-1. تعریف توسعه سیاسی در ادبیات کلاسیک--------------------------------------- 3

1-1-2. شاخص‌های توسعه سیاسی (مشارکت، نهادینه‌سازی، مشروعیت)------------------ 4

1-1-3. تفاوت توسعه سیاسی با نوسازی و دموکراتیزاسیون------------------------------- 5

1-1-4. نظریه‌های تعادلی توسعه سیاسی----------------------------------------------- 6

1-1-5. نقد نظریه‌های قابلیت‌محور---------------------------------------------------- 7

1-2. تعریف و کارکردهای احزاب سیاسی در جوامع مدرن--------------------------------- 9

1-2-1. حزب به مثابه نهاد واسط میان جامعه و دولت----------------------------------- 9

1-2-2. کارکردهای نمایندگی، بسیج و جامعه‌پذیری سیاسی---------------------------- 10

1-2-3. تفاوت حزب با گروه فشار و جنبش اجتماعی---------------------------------- 11

1-2-4. انواع احزاب (کادري، توده‌ای، برنامه‌ای)---------------------------------------- 12

1-2-5. حزب در نظریه‌های دموکراسی لیبرال----------------------------------------- 13

1-3. رابطه احزاب با مشارکت سیاسی-------------------------------------------------- 14

1-3-1. تبدیل مشارکت توده‌ای به مشارکت سازمان‌یافته------------------------------- 14

1-3-2. نقش احزاب در کاهش پراکندگی آراء انتخاباتی-------------------------------- 15

1-3-3. احزاب و آموزش سیاسی شهروندان------------------------------------------- 16

1-3-4. مشارکت حزبی و ثبات سیاسی------------------------------------------------ 17

1-3-5. مقایسه مشارکت حزبی و غیرحزبی------------------------------------------- 18

1-4. احزاب و مشروعیت نظام سیاسی-------------------------------------------------- 19

1-4-1. مشروعیت از طریق رقابت حزبی---------------------------------------------- 19

1-4-2. احزاب و یکپارچگی ملی----------------------------------------------------- 20

1-4-3. مدیریت منازعات از طریق احزاب--------------------------------------------- 21

1-4-4. حزب و شایسته‌سالاری سیاسی----------------------------------------------- 22

1-4-5. نقد مشروعیت حزبی در جوامع در حال توسعه--------------------------------- 23

1-5. نظریه‌های توسعه منفی و نقش احزاب--------------------------------------------- 24

1-5-1. توسعه منفی به مثابه وابستگی----------------------------------------------- 24

1-5-2. احزاب به عنوان عامل یا مانع وابستگی---------------------------------------- 25

1-5-3. نظریه‌های بازاندیشی توسعه-------------------------------------------------- 26

1-5-4. احزاب و بازتوزیع قدرت------------------------------------------------------ 27

1-5-5. حزب در جوامع پسااستعماری------------------------------------------------ 28

1-6. الگوهای مقایسه‌ای احزاب در کشورهای در حال توسعه------------------------------ 29

1-6-1. تجربه احزاب در ترکیه------------------------------------------------------- 29

1-6-2. احزاب در هند و مالزی------------------------------------------------------- 31

1-6-3. مدل‌های آمریکای لاتین----------------------------------------------------- 32

1-6-4. احزاب در کشورهای عربی---------------------------------------------------- 34

1-6-5. درس‌هایی برای ایران-------------------------------------------------------- 35

1-7. چارچوب نظری مطالعه احزاب در ایران-------------------------------------------- 37

1-7-1. تلفیق نظریه‌های غربی و بومی------------------------------------------------ 37

1-7-2. نقش فرهنگ سیاسی ایرانی-------------------------------------------------- 38

1-7-3. احزاب و هویت ملی-مذهبی-------------------------------------------------- 39

1-7-4. متغیرهای ساختاری (قانونی، اقتصادی)---------------------------------------- 41

فصل دوم: تاریخچه پیدایش و تکامل احزاب سیاسی در ایران (از مشروطه تا پیش از انقلاب اسلامی)

2-1. زمینه‌های اجتماعی-سیاسی شکل‌گیری احزاب در دوره مشروطه-------------------- 43

2-1-1. انجمن‌های مخفی پیش از مشروطه------------------------------------------- 43

2-1-2. تأثیر انقلاب مشروطه بر تحزب----------------------------------------------- 44

2-1-3. تقسیم‌بندی فراکسیون‌های مجلس اول---------------------------------------- 45

2-1-4. نقش روشنفکران و مهاجران-------------------------------------------------- 47

2-1-5. احزاب اولیه: اجتماعیون عامیون و اعتدالیون----------------------------------- 48

2-2. حزب اجتماعیون عامیون: اولین حزب سازمان‌یافته--------------------------------- 50

2-2-1. مرام‌نامه و نظام‌نامه---------------------------------------------------------- 50

2-2-2. پایگاه اجتماعی و طبقاتی---------------------------------------------------- 51

2-2-3. روزنامه‌های حزبی----------------------------------------------------------- 52

2-2-4. عملکرد در مجلس دوم------------------------------------------------------- 53

2-2-5. علل انحلال----------------------------------------------------------------- 54

2-3. احزاب در مجلس دوم و سوم----------------------------------------------------- 56

2-3-1. حزب اتفاق و ترقی----------------------------------------------------------- 56

2-3-2. جمعیت ترقی‌خواهان-------------------------------------------------------- 57

2-3-3. احزاب قومی و اقلیت‌ها------------------------------------------------------ 58

2-3-4. رقابت‌های ایدئولوژیک-------------------------------------------------------- 59

2-3-5. تأثیر جنگ جهانی اول------------------------------------------------------- 60

2-4. دوره رضاشاه و انحلال احزاب----------------------------------------------------- 62

2-4-1. سیاست یکپارچه‌سازی------------------------------------------------------- 62

2-4-2. سرکوب احزاب چپ و ملی--------------------------------------------------- 63

2-4-3. احزاب فرمایشی اولیه-------------------------------------------------------- 64

2-4-4. مهاجرت و فعالیت خارج از کشور---------------------------------------------- 66

2-4-5. میراث مشروطه در حافظه سیاسی-------------------------------------------- 67

2-5. احزاب پس از شهریور ۱۳۲۰----------------------------------------------------- 68

2-5-1. فضای باز سیاسی------------------------------------------------------------ 68

2-5-2. حزب توده: حزب توده‌ای چپ------------------------------------------------ 70

2-5-3. جبهه ملی و احزاب ملی‌گرا--------------------------------------------------- 71

2-5-4. احزاب مذهبی اولیه---------------------------------------------------------- 73

2-5-5. احزاب دولتی پهلوی دوم----------------------------------------------------- 74

2-6. حزب توده و تأثیر آن بر تحزب ایران---------------------------------------------- 76

2-6-1. سازماندهی و نفوذ------------------------------------------------------------ 76

2-6-2. رابطه با شوروی-------------------------------------------------------------- 77

2-6-3. انشعابات و بحران‌ها---------------------------------------------------------- 79

2-6-4. نقش در جنبش ملی شدن نفت----------------------------------------------- 80

2-6-5. سرکوب پس از کودتای ۲۸ مرداد--------------------------------------------- 81

2-7. احزاب ملی و مذهبی در دهه‌های ۲۰ و ۳۰---------------------------------------- 83

2-7-1. حزب ایران----------------------------------------------------------------- 83

2-7-2. نهضت آزادی--------------------------------------------------------------- 84

2-7-3. جمعیت مؤتلفه اسلامی------------------------------------------------------ 86

2-7-4. رقابت با احزاب چپ---------------------------------------------------------- 87

2-7-5. تأثیر بر انقلاب اسلامی------------------------------------------------------- 89

2-8. احزاب فرمایشی پهلوی و میراث استبدادی----------------------------------------- 90

2-8-1. حزب رستاخیز--------------------------------------------------------------- 90

2-8-2. حزب ایران نوین------------------------------------------------------------- 91

2-8-3. حزب مردم----------------------------------------------------------------- 93

2-8-4. علل شکست تحزب دولتی---------------------------------------------------- 94

2-8-5. درس‌هایی برای دوره پس از انقلاب------------------------------------------- 95

فصل سوم: احزاب سیاسی در جمهوری اسلامی ایران: چارچوب قانونی، شکل‌گیری و تحولات

3-1. قانون اساسی و جایگاه احزاب----------------------------------------------------- 97

3-1-1. اصل ۲۶ قانون اساسی------------------------------------------------------- 97

3-1-2. قانون احزاب ۱۳۶۰---------------------------------------------------------- 98

3-1-3. کمیته احزاب و فرآیند صدور مجوز------------------------------------------ 100

3-1-4. محدودیت‌های ایدئولوژیک-------------------------------------------------- 102

3-1-5. مقایسه با قوانین پیش از انقلاب--------------------------------------------- 103

3-2. حزب جمهوری اسلامی: اولین حزب حاکم--------------------------------------- 104

3-2-1. بنیان‌گذاران و مرام‌نامه----------------------------------------------------- 104

3-2-2. نقش در تثبیت نظام------------------------------------------------------- 106

3-2-3. انحلال و علل آن----------------------------------------------------------- 107

3-2-4. میراث سازمانی------------------------------------------------------------- 108

3-2-5. تأثیر بر جناح‌بندی‌های بعدی----------------------------------------------- 110

3-3. شکل‌گیری جناح چپ و راست پس از انقلاب------------------------------------- 111

3-3-1. تقسیم‌بندی اولیه (۱۳۵۸-۱۳۶۸)------------------------------------------- 111

3-3-2. مجمع روحانیون مبارز------------------------------------------------------ 112

3-3-3. جامعه روحانیت مبارز------------------------------------------------------ 114

3-3-4. سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی-------------------------------------------- 115

3-3-5. احزاب چپ سنتی--------------------------------------------------------- 116

3-4. احزاب اصلاح‌طلب در دوره دوم خرداد------------------------------------------- 118

3-4-1. جبهه مشارکت ایران اسلامی------------------------------------------------ 118

3-4-2. حزب اعتماد ملی---------------------------------------------------------- 119

3-4-3. حزب اسلامی کار---------------------------------------------------------- 121

3-4-4. سازماندهی انتخابات ۱۳۷۶-------------------------------------------------- 122

3-4-5. چالش‌های نهادینه‌سازی---------------------------------------------------- 124

3-5. احزاب اصول‌گرا و تحولات پس از ۱۳۸۴----------------------------------------- 126

3-5-1. جبهه پایداری------------------------------------------------------------- 126

3-5-2. جمعیت آبادگران---------------------------------------------------------- 127

3-5-3. شورای ائتلاف نیروهای انقلاب---------------------------------------------- 129

3-5-4. حزب موتلفه اسلامی-------------------------------------------------------- 130

3-5-5. رقابت درون‌جناحی-------------------------------------------------------- 132

3-6. احزاب اعتدال‌گرا و تکنوکرات--------------------------------------------------- 134

3-6-1. حزب کارگزاران سازندگی--------------------------------------------------- 134

3-6-2. حزب اعتدال و توسعه------------------------------------------------------ 136

3-6-3. نقش در دولت روحانی------------------------------------------------------ 138

3-6-4. ائتلاف‌های انتخاباتی-------------------------------------------------------- 139

3-6-5. جایگاه میانه در دوقطبی اصلاح‌طلب-اصول‌گرا-------------------------------- 142

3-7. احزاب اقلیت و مستقل--------------------------------------------------------- 144

3-7-1. احزاب قومی و محلی------------------------------------------------------- 144

3-7-2. احزاب مذهبی اقلیت------------------------------------------------------- 145

3-7-3. احزاب لیبرال و سکولار (محدود)-------------------------------------------- 147

3-7-4. فعالیت‌های خارج از چارچوب رسمی----------------------------------------- 150

3-7-5. چالش‌های قانونی---------------------------------------------------------- 151

3-8. تحولات قانونی و ساختاری پس از ۱۳۹۲----------------------------------------- 153

3-8-1. اصلاح قانون احزاب-------------------------------------------------------- 153

3-8-2. افزایش تعداد احزاب ثبت‌شده----------------------------------------------- 154

3-8-3. جبهه‌ها و ائتلاف‌ها--------------------------------------------------------- 156

3-8-4. نقش شورای نگهبان و کمیته احزاب----------------------------------------- 158

3-8-5. تأثیر فضای مجازی بر تحزب------------------------------------------------ 160

فصل چهارم: کارکردهای احزاب سیاسی در توسعه سیاسی ایران (مشارکت، انتخابات و نهادینه‌سازی)

4-1. نقش احزاب در مشارکت سیاسی------------------------------------------------ 163

4-1-1. بسیج رأی‌دهندگان-------------------------------------------------------- 163

4-1-2. تبدیل بی‌تفاوتی به مسئولیت مدنی------------------------------------------ 165

4-1-3. مشارکت زنان و جوانان----------------------------------------------------- 167

4-1-4. مقایسه مشارکت حزبی و شخصیتی------------------------------------------ 169

4-1-5. تأثیر بر نرخ مشارکت انتخاباتی---------------------------------------------- 171

4-2. احزاب و فرآیند انتخابات------------------------------------------------------- 173

4-2-1. معرفی کاندیداها و برنامه‌ها------------------------------------------------- 173

4-2-2. تبلیغات و مناظره حزبی---------------------------------------------------- 175

4-2-3. نظارت حزبی بر انتخابات--------------------------------------------------- 176

4-2-4. کاهش خطاهای انتخاباتی--------------------------------------------------- 178

4-2-5. نقش در انتخابات مجلس و شوراها------------------------------------------ 179

4-3. احزاب و جامعه‌پذیری سیاسی-------------------------------------------------- 181

4-3-1. آموزش ایدئولوژیک و برنامه‌ای---------------------------------------------- 181

4-3-2. تربیت کادر سیاسی-------------------------------------------------------- 183

4-3-3. نقش رسانه‌های حزبی------------------------------------------------------ 185

4-3-4. فعالیت در دانشگاه‌ها و تشکل‌ها---------------------------------------------- 187

4-3-5. انتقال ارزش‌های دموکراتیک------------------------------------------------ 189

4-4. احزاب و مدیریت منازعات سیاسی----------------------------------------------- 190

4-4-1. کانالیزه کردن اعتراضات---------------------------------------------------- 190

4-4-2. مذاکره و ائتلاف----------------------------------------------------------- 192

4-4-3. کاهش خشونت سیاسی---------------------------------------------------- 194

4-4-4. نقش در ثبات پس از بحران‌ها----------------------------------------------- 196

4-4-5. مثال‌های تاریخی---------------------------------------------------------- 197

4-5. احزاب و شایسته‌سالاری-------------------------------------------------------- 199

4-5-1. گزینش نخبگان سیاسی---------------------------------------------------- 199

4-5-2. رقابت درون‌حزبی---------------------------------------------------------- 201

4-5-3. نقد انتصابات غیرحزبی----------------------------------------------------- 203

4-5-4. تأثیر بر کیفیت نمایندگان--------------------------------------------------- 204

4-5-5. چالش‌های شایسته‌سالاری در ایران------------------------------------------ 206

4-6. احزاب و یکپارچگی ملی-------------------------------------------------------- 208

4-6-1. احزاب ملی در برابر قومی--------------------------------------------------- 208

4-6-2. مدیریت تنوع قومی-مذهبی------------------------------------------------ 210

4-6-3. گفتمان مشترک ملی------------------------------------------------------- 211

4-6-4. نقش در سیاست خارجی---------------------------------------------------- 213

4-6-5. مثال‌های موفق و ناموفق---------------------------------------------------- 214

4-7. احزاب و توسعه اقتصادی-اجتماعی---------------------------------------------- 216

4-7-1. برنامه‌های حزبی اقتصادی-------------------------------------------------- 216

4-7-2. ارتباط با تشکل‌های صنفی------------------------------------------------- 219

4-7-3. نقش در سیاست‌گذاری----------------------------------------------------- 220

4-7-4. احزاب و بخش خصوصی---------------------------------------------------- 222

4-7-5. تأثیر بر توزیع منابع-------------------------------------------------------- 224

4-8. ارزیابی کارکردهای واقعی احزاب در ایران---------------------------------------- 226

4-8-1. موفقیت‌ها (مشارکت انتخاباتی)--------------------------------------------- 226

4-8-2. ضعف‌ها (عدم تداوم)------------------------------------------------------- 227

4-8-3. مقایسه با کشورهای مشابه-------------------------------------------------- 229

4-8-4. شاخص‌های کارکردی------------------------------------------------------- 231

4-8-5. پیشنهادهای عملی--------------------------------------------------------- 233

فصل پنجم: چالش‌ها، موانع و چشم‌انداز آینده نقش احزاب در توسعه سیاسی ایران

5-1. موانع ساختاری و قانونی تحزب-------------------------------------------------- 235

5-1-1. محدودیت‌های کمیته احزاب------------------------------------------------ 235

5-1-2. نظارت ایدئولوژیک--------------------------------------------------------- 236

5-1-3. عدم امنیت فعالیت حزبی--------------------------------------------------- 238

5-1-4. مشکلات ثبت و فعالیت----------------------------------------------------- 240

5-1-5. مقایسه با استانداردهای بین‌المللی------------------------------------------- 241

5-2. موانع فرهنگی و اجتماعی------------------------------------------------------ 243

5-2-1. فردگرایی سیاسی---------------------------------------------------------- 243

5-2-2. بی‌اعتمادی به احزاب------------------------------------------------------- 244

5-2-3. فرهنگ استبدادی تاریخی-------------------------------------------------- 246

5-2-4. نقش رسانه‌های دولتی------------------------------------------------------ 247

5-2-5. تأثیر نسل جوان----------------------------------------------------------- 249

5-3. موانع اقتصادی و سازمانی------------------------------------------------------- 251

5-3-1. کمبود منابع مالی---------------------------------------------------------- 251

5-3-2. ضعف سازماندهی داخلی--------------------------------------------------- 252

5-3-3. وابستگی به شخصیت‌ها---------------------------------------------------- 254

5-3-4. عدم ارتباط پایدار با پایگاه اجتماعی------------------------------------------ 256

5-3-5. رقابت ناسالم-------------------------------------------------------------- 257

5-4. چالش‌های جناح‌بندی و دوقطبی‌سازی------------------------------------------ 259

5-4-1. تقلیل به اصلاح‌طلب-اصول‌گرا---------------------------------------------- 259

5-4-2. احزاب فرمایشی انتخاباتی-------------------------------------------------- 261

5-4-3. انشعابات مداوم------------------------------------------------------------ 262

5-4-4. عدم برنامه‌محوری---------------------------------------------------------- 264

5-4-5. تأثیر بر توسعه سیاسی----------------------------------------------------- 265

5-5. نقش فضای مجازی و تحولات جدید--------------------------------------------- 267

5-5-1. احزاب مجازی و شبکه‌های اجتماعی----------------------------------------- 267

5-5-2. فرصت‌ها و تهدیدها-------------------------------------------------------- 269

5-5-3. نسل Z و تحزب------------------------------------------------------------ 270

5-5-4. مقایسه با احزاب سنتی------------------------------------------------------ 272

5-5-5. آینده رسانه‌ای احزاب------------------------------------------------------ 274

5-6. پیشنهادهای حقوقی برای نهادینه‌سازی------------------------------------------ 276

5-6-1. اصلاح قانون احزاب-------------------------------------------------------- 276

5-6-2. تضمین امنیت فعالیت------------------------------------------------------ 278

5-6-3. بودجه عمومی احزاب------------------------------------------------------- 279

5-6-4. الزامات شفافیت مالی------------------------------------------------------- 281

5-6-5. مدل‌های موفق جهانی------------------------------------------------------ 283

5-7. چشم‌انداز توسعه سیاسی از طریق احزاب----------------------------------------- 285

5-7-1. سناریوی خوش‌بینانه------------------------------------------------------- 285

5-7-2. سناریوی واقع‌بینانه-------------------------------------------------------- 287

5-7-3. نقش احزاب در گذار دموکراتیک-------------------------------------------- 288

5-7-4. احزاب و شایسته‌سالاری آینده----------------------------------------------- 290

5-7-5. ارتباط با توسعه اقتصادی--------------------------------------------------- 292

5-8. نتیجه‌گیری و توصیه‌های سیاستی---------------------------------------------- 294

5-8-1. اولویت‌های کوتاه‌مدت------------------------------------------------------ 294

5-8-2. راهکارهای میان‌مدت------------------------------------------------------- 296

5-8-3. الزامات بلندمدت----------------------------------------------------------- 298

5-8-4. نقش نخبگان و جامعه مدنی------------------------------------------------- 300

5-8-5. فراخوان برای پژوهش‌های آینده-------------------------------------------- 302

جمع بندی مباحث------------------------------------------------------------------------------------------- 305

منابع و مأخذ

منابع داخلی----------------------------------------------------------------------- 308

منابع خارجی---------------------------------------------------------------------- 319

پیشگفتار

کتاب حاضر با تمرکز بر بررسی «نقش احزاب در توسعه سیاسی ایران» تلاش می‌کند تا جایگاه احزاب را در فرآیند تحول سیاسی کشور مورد واکاوی قرار دهد و نشان دهد که چگونه ساختارهای حزبی می‌توانند در شکل‌گیری نظام سیاسی پاسخگو، تقویت مشارکت عمومی و افزایش کارآمدی حکمرانی مؤثر باشند. در این راستا، نویسنده کوشیده است با نگاهی تحلیلی و توصیفی، زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری احزاب در ایران، کارکردهای اصلی آنها و نیز موانع و چالش‌هایی را که در مسیر فعالیت حزبی وجود داشته است، مورد بررسی قرار دهد. توجه به پیوند میان توسعه سیاسی و تحزب، یکی از محورهای اصلی این اثر به شمار می‌رود؛ چرا که تجربه بسیاری از جوامع نشان داده است که احزاب سیاسی، در صورت برخورداری از ساختارهای پایدار و فرهنگ سیاسی مناسب، می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در تثبیت نهادهای دموکراتیک و گسترش مشارکت سیاسی ایفا کنند. از این رو، کتاب حاضر تلاش دارد تا با طرح مباحث نظری و تحلیل تجربه‌های تاریخی، تصویری روشن از جایگاه و ظرفیت‌های احزاب در فرآیند توسعه سیاسی ایران ارائه دهد.

در ادامه مباحث کتاب، تلاش شده است تا سیر تاریخی شکل‌گیری و تحول احزاب سیاسی در ایران مورد بررسی قرار گیرد. شناخت پیشینه تاریخی فعالیت‌های حزبی در ایران از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از چالش‌ها و محدودیت‌های کنونی در حوزه تحزب، ریشه در تجربه‌های تاریخی و ساختارهای سیاسی گذشته دارند. از نخستین نشانه‌های شکل‌گیری تشکل‌های سیاسی در دوران مشروطه تا تحولات پس از آن در دوره‌های مختلف تاریخی، فعالیت‌های حزبی در ایران همواره با فراز و نشیب‌های متعددی همراه بوده است. گاه فضای سیاسی کشور امکان رشد و گسترش فعالیت‌های حزبی را فراهم ساخته و در مقاطعی دیگر محدودیت‌ها و موانع ساختاری سبب کاهش نقش و کارکرد احزاب شده است. در این کتاب، ضمن بررسی روند تاریخی تحزب در ایران، تلاش شده است تا عوامل مؤثر بر شکل‌گیری، تداوم یا افول احزاب سیاسی تحلیل شود. همچنین به این موضوع پرداخته شده است که چگونه تحولات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بر شکل‌گیری فرهنگ حزبی در جامعه ایرانی تأثیر گذاشته‌اند. بررسی این تحولات تاریخی نشان می‌دهد که نهادینه شدن تحزب در هر جامعه‌ای نیازمند بسترهای اجتماعی، حقوقی و فرهنگی مناسب است و بدون فراهم شدن چنین بسترهایی، فعالیت‌های حزبی نمی‌توانند نقش مؤثر خود را در توسعه سیاسی ایفا کنند. از این منظر، کتاب حاضر کوشیده است با تکیه بر تحلیل تاریخی، زمینه‌های شکل‌گیری فرهنگ حزبی در ایران و موانع توسعه آن را روشن سازد. بخش دیگری از مباحث کتاب به بررسی کارکردها و نقش‌های احزاب سیاسی در فرآیند توسعه سیاسی اختصاص دارد. احزاب سیاسی نه تنها ابزاری برای رقابت در عرصه قدرت به شمار می‌روند، بلکه می‌توانند در ارتقای سطح آگاهی سیاسی جامعه، تربیت نخبگان سیاسی، سازمان‌دهی مشارکت عمومی و ایجاد پیوند میان دولت و جامعه نقش‌آفرینی کنند. در واقع، یکی از شاخص‌های مهم توسعه سیاسی در هر جامعه‌ای، میزان نهادینه شدن فعالیت‌های حزبی و میزان مشارکت سازمان‌یافته شهروندان در فرآیندهای سیاسی است. کتاب حاضر با بررسی کارکردهای مختلف احزاب، تلاش کرده است نشان دهد که چگونه احزاب می‌توانند به تقویت شفافیت در نظام سیاسی، افزایش پاسخگویی نهادهای حکومتی و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌های سیاسی کمک کنند.

در پایان، نویسنده این اثر بر خود لازم می‌داند از همه کسانی که به شکل‌های مختلف در شکل‌گیری و تدوین این کتاب یاری‌رسان بوده‌اند، صمیمانه قدردانی کند. بی‌تردید نگارش چنین اثری بدون بهره‌گیری از راهنمایی‌ها، نقدها و پیشنهادهای استادان، پژوهشگران و صاحب‌نظران حوزه علوم سیاسی امکان‌پذیر نبود. از استادان ارجمندی که با دلسوزی و حوصله دیدگاه‌های علمی خود را در اختیار اینجانب قرار دادند و با نقدهای سازنده مسیر پژوهش را روشن‌تر ساختند، سپاسگزاری می‌کنم. همچنین از دانشجویان و پژوهشگرانی که با طرح پرسش‌ها و گفت‌وگوهای علمی، زمینه تعمیق مباحث این کتاب را فراهم کردند، قدردانی می‌کنم. بخش مهمی از تلاش‌های پژوهشی نیز مرهون همکاری کتابداران و مراکز پژوهشی است که دسترسی به منابع و اسناد مورد نیاز را فراهم ساختند. در کنار همه این حمایت‌های علمی، اینجانب از همراهی و صبوری خانواده‌ که در طول فرایند نگارش کتاب همواره مشوق و پشتیبان بوده‌اند، صمیمانه سپاسگزام. امید آن است که این اثر بتواند گامی هرچند کوچک در جهت گسترش شناخت علمی درباره نقش احزاب در توسعه سیاسی ایران بردارد و زمینه‌ای برای پژوهش‌های عمیق‌تر در این حوزه فراهم آورد.

با تشکر و آرزوی بهترین­ها

دکتر محمدکریم دارابی – دکتری جامعه شناسی سیاسی