فهرست مطالب

عنوان صفحه

پیشگفتار-------------------------------------------------------------------------- 1

فصل اول: مفاهیم پایه------------------------------------------------------------ 4

1-1. مقدمه------------------------------------------------------------------------ 4

1-2. مفاهیم پایه------------------------------------------------------------------- 7

1-2-1. مسئولیت بین‌المللی-------------------------------------------------------- 7

1-2-2. مسئولیت کیفری بین‌المللی------------------------------------------------- 8

1-2-3. مبارزان خارجی------------------------------------------------------------ 8

1-3. تاریخچه---------------------------------------------------------------------- 9

1-3-1. پيشينه بازیگران خارجی---------------------------------------------------- 9

1-3-2. زمینه‌های تاريخي پيدايش بازیگران خارجی--------------------------------- 10

1-4. مبانی نظری----------------------------------------------------------------- 12

1-4-1. مبانی نظری مبارزان تروريست خارجي-------------------------------------- 12

1-4-2. مبانی نظری مسئولیت بین‌المللی------------------------------------------- 13

1-4-2-1. محاكمه و مجازات بین‌المللی-------------------------------------------- 14

1-4-2-2. محاكمه و مجازات بین‌المللی بازیگران خارجی---------------------------- 15

1-4-2-3. مبانی نظری مسئوليت بین‌المللی بازيگران دولتي-------------------------- 16

1-4-2-3-1. نظريه خطا يا مسئوليت ذهني----------------------------------------- 17

1-4-2-3-2. نظريه خطر يا مسئوليت عيني----------------------------------------- 17

1-4-2-4. مباني نظری حقوق مسئوليت بین‌المللی بازيگران غيردولتي---------------- 19

1-4-2-5. مسئوليت بین‌المللی دولت از ديدگاه اسلام-------------------------------- 20

1-5. رویکرد اسلام به جنگ و حقوق جنگ----------------------------------------- 21

1-5-1. رویکرد اسلام به جنگ----------------------------------------------------- 21

1-5-1-1. رویکرد اسلام به جنگ ابتدايي------------------------------------------- 22

1-5-1-2. جنگ تدافعي---------------------------------------------------------- 24

1-5-1-3. جنگ آزادی‌بخش------------------------------------------------------ 24

1-5-2. حقوق جنگ در اسلام----------------------------------------------------- 24

فصل دوم: ماهیت تروریسم و ابعاد آن------------------------------------------ 26

2-1. مفاهیم حوزه تروریسم-------------------------------------------------------- 26

2-1-1. ترور---------------------------------------------------------------------- 26

2-1-2. تروریسم------------------------------------------------------------------ 27

2-1-3. تروریست----------------------------------------------------------------- 29

2-1-4. داعش-------------------------------------------------------------------- 30

2-2. ماهیت تروریست------------------------------------------------------------- 31

2-2-1. شیوه‌ها و اهداف تروریست‌ها----------------------------------------------- 31

2-2-2. دلایل بروز تروریسم------------------------------------------------------- 33

2-2-3. ریشه‌های بروز تروریسم---------------------------------------------------- 34

2-2-3-1. ریشه‌های اقتصادی تروریسم--------------------------------------------- 35

2-2-3-2. ریشه‌های روانی تروریسم------------------------------------------------ 36

2-2-3-3. ریشه‌های سیاسی تروریسم---------------------------------------------- 37

2-2-3-4. ریشه‌های ایدئولوژیک و دینی تروریسم----------------------------------- 38

2-2-3-5. عناصر اصلی و انواع تروریسم‏-------------------------------------------- 40

2-2-4. معیارهای تعریف تروریسم------------------------------------------------- 45

2-2-4-1. معیار ذهنی در تعریف تروریسم------------------------------------------ 45

2-2-4-2. معیار عینی در تعریف تروریسم------------------------------------------ 47

2-2-4-3. معیار مختلط در تعریف تروریسم----------------------------------------- 48

2-2-5. استخراج رهیافت‌های تعاریف تروریسم-------------------------------------- 50

2-2-5-1. برهم زدن جدی نظم و امنیت عمومی------------------------------------ 50

2-2-5-2. به خطر انداختن جان و سلامتی شهروندان (غیرنظامیان)------------------- 50

2-2-5-3. تأثیرگذاری بر تصمیمات دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی------------------ 51

2-3. داعش---------------------------------------------------------------------- 51

2-3-1. مقدمه‌ای بر تشکیل داعش------------------------------------------------- 52

2-3-2. زمینه‌های پیدایش داعش-------------------------------------------------- 54

2-3-3. باورها و اندیشه‌های داعش------------------------------------------------- 60

2-3-4. مواضع دولت، گروه‌ها و شخصیت‌های کشور عراق در برابر داعش-------------- 61

2-3-5. منابع تأمین مالی داعش--------------------------------------------------- 61

2-3-6. قطعنامه 2170 شورای امنیت درباره حمایت از داعش------------------------ 64

2-3-6-1. محکومیت هرگونه مبادله با گروه‌های تروریستی--------------------------- 65

2-3-6-2. ضرورت تشکیل دادگاه کیفری بین‌المللی--------------------------------- 66

2-3-6-3. پیش‌بینی جرائم داعش در اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی--------------- 67

2-4. تروریسم از منظر حقوق بشردوستانه------------------------------------------- 68

2-4-1. اصول و منابع حقوق بشردوستانه بین‌المللی---------------------------------- 68

2-4-2. جايگاه حقوق بشردوستانه در نظام ملل متحد-------------------------------- 71

2-4-3. ارتباط تروریسم و حقوق بشردوستانه---------------------------------------- 72

2-5. طبقه‌بندی تروریسم و اقدامات بین‌المللی در مبارزه با تروریسم-------------------- 73

2-5-1. طبقه‌بندی افراد مرتكب به اقدامات تروريستي-------------------------------- 73

2-5-2. اقدامات حقوقي بین‌المللی در مبارزه با تروريسم------------------------------ 73

2-6. قطعنامه 2178 شوراي امنيت و بازیگران خارجی-------------------------------- 75

2-6-1. مبانی و ادبیات قطعنامه 2178 شورای امنیت-------------------------------- 75

2-6-2. محتوای قطعنامه 2178 شوراي امنيت و ابعاد ماهيتي آن--------------------- 77

2-6-3. رویکردها به قطعنامه 2178 در شوراي امنيت درباره داعش------------------- 79

2-7. ملیت و تابعیت مبارزان خارجی گروه‌های تروریستی----------------------------- 82

2-7-1. اتباع و شهروندان اروپايي-------------------------------------------------- 82

2-7-2. اتباع و شهروندان آسياي مركزي-------------------------------------------- 83

2-8. وضعيت حقوقي مزدور و مبارزان خارجی در پروتكل الحاقي 1977 ژنو------------- 84

فصل سوم: جرائم و جنایات گروه‌های تروریستی------------------------------- 87

3-1. اقدامات تروریستی رخ داده در خارج از چارچوب مخاصمه مسلحانه---------------- 87

3-1-1. تروریسم در مخاصمه مسلحانه بین‌المللی------------------------------------ 87

3-1-2. عدم اجرای حقوق بشردوستانه در جنگ با تروریسم-------------------------- 89

3-1-3. قابل‌اجرا بودن حقوق بشردوستانه در جنگ علیه تروریسم--------------------- 89

3-2. جرائم علیه تأسیسات خاص و جرائم علیه اشخاص------------------------------- 92

3-2-1. جرائم علیه تأسیسات خاص------------------------------------------------ 92

3-2-1-1. تروریسم فضایی-------------------------------------------------------- 92

3-2-1-2. جرائم علیه فرودگاه‌ها--------------------------------------------------- 99

3-2-1-3. جرائم علیه کارکنان و تأسیسات فرودگاه‌ها------------------------------ 100

3-2-1-4. گونه‌های ارتکاب جرائم تروریسم دریایی و مجازات‌های آن---------------- 101

3-2-2. جرائم علیه اشخاص و مجازات‌های آن------------------------------------- 107

3-2-3- گونه‌های جرائم تروریستی به‌وسیله مواد هسته‌ای-------------------------- 114

3-2-4. جرائم تروریستی با استفاده از بمب‌گذاری و مجازات آن--------------------- 119

3-2-5. جرائم تروریستی با استفاده از مواد شیمیایی و میکروبی و مجازات آن-------- 122

3-2-6. جرائم تأمین مالی تروریسم----------------------------------------------- 122

3-3. قلمرو صلاحیت دیوان کیفری بین‌المللی در مواجه با جرائم داعش---------------- 127

3-3-1. نسل‌کشی--------------------------------------------------------------- 127

3-3-2. جرائم ضد بشریت-------------------------------------------------------- 130

3-3-3. جنایات جنگی----------------------------------------------------------- 136

3-3-4. جرم تجاوز-------------------------------------------------------------- 140

3-4 دیوان بین‌المللی کیفری و تروریسم------------------------------------------- 142

3-4-1- تروریسم و حقوق جنگ-------------------------------------------------- 142

3-4-2. تروریسم به‌عنوان جرم جنگی--------------------------------------------- 145

3-4-3. تروریسم به‌عنوان نسل‌کشی---------------------------------------------- 146

3-4-4. تروریسم به‌عنوان جرم ضد بشری----------------------------------------- 146

3-4-5. ارتکاب جرائم خاص منتهی به جنایات ضد بشری--------------------------- 147

3-4-6. حمله علیه هر جمعیت غیرنظامی----------------------------------------- 148

3-5. قوانین و مقررات مبارزه با تأمین مالی تروریسم--------------------------------- 149

3-5-1. اقدامات مجمع عمومی--------------------------------------------------- 149

3-7-2. اقدامات شورای امنیت---------------------------------------------------- 152

3-5-3. اقدامات گروه ویژه اقدام مالی (FATF)------------------------------------- 154

3-6. حمایت دولت‌ها از تروریسم و تکفیری----------------------------------------- 154

3-6-1. تشويق و سازمان‌دهی و حمايت از گروه‌های تکفيري------------------------ 155

3-6-2. نقض قواعد حقوق بین‌الملل در خاورمیانه توسط کشورهاي حامي تروریسم---- 155

3-6-3. نقد عملکرد سازمان ملل متحد در مقابله با جريان تکفيري------------------ 156

3-6-4. اقدامات شوراي امنيت در حفظ صلح و امنيت بین‌المللی-------------------- 157

3-6-5. تعهد گروه‌های تکفيري به رعايت حقوق بشر و بشردوستانه------------------ 159

فصل چهارم: حقوق دولت‌ها و مسئولیت بین‌المللی بازیگران خارجی----------- 161

4-1. وضعيت جنگ داخلي سوريه در ارتباط با مبارزان تروريست خارجي (داعش)------ 161

4-1-1. روند تحركات داعش در سوريه-------------------------------------------- 161

4-1-2. داعش و نقض حقوق بشر در سوريه 2013--------------------------------- 162

4-1-3. حملات داعش در سوریه 2014------------------------------------------- 163

4-2. نظام مسئولیت بین‌المللی بازیگران-------------------------------------------- 164

4-2-1. نظام مسئولیت بین‌المللی بازيگران دولتي جامعه بین‌المللی------------------ 164

4-2-2. نظام مسئوليت بین‌المللی بازيگران غیردولتی جامعه بین‌المللی--------------- 166

4-2-3. موجبات تحقق مسئوليت بین‌المللی--------------------------------------- 166

4-2-3-1. اعمال منتسب به دولت------------------------------------------------ 167

4-2-3-2. رفتار هدايت و کنترل‌شده توسط دولت---------------------------------- 168

4-2-3-3. انتساب عمل متخلفانه بین‌المللی به بازيگر غیردولتی--------------------- 170

4-2-3-4. حالت خاص انتساب رفتار به جنبش شورشي يا ديگر جنبش‌ها------------ 172

4-2-3-4-1. ارزيابي و بررسي ماده 10 كميسيون حقوق بین‌الملل دولت------------- 173

4-2-3-4-2. اعمال جنبش شورشي ناموفق--------------------------------------- 174

4-2-4. مسئوليت دولت در رابطه با فعل دولت ديگر-------------------------------- 178

4-2-4-1. كمك يا مساعدت در ارتكاب فعل متخلفانه بین‌المللی-------------------- 178

4-2-4-2. ماده 17 طرح پیش‌نویس راجع به هدايت و كنترل ارتكاب فعل متخلفانه ي بین‌المللی 180

4-2-5. مسئولیت دولت‌های حامی------------------------------------------------ 181

4-2-6. تعهدات دولت‌ها در چارچوب موازین حقوق بین‌الملل در قبال تروریسم داعش- 182

4-2-6-1. تعهدات برای مبارزه با تروریسم جهت حفظ صلح و امنیت بین‌المللی منشور ملل 183

4-2-6-2. رویه قضائی بین‌المللی------------------------------------------------- 184

4-2-6-3. حمایت و تأمین مالی تروریسم داعش----------------------------------- 185

4-3. مسئولیت بین‌المللی دولت‌های حامی داعش---------------------------------- 186

4-3-1. تشويق و سازمان‌دهی و حمايت از داعش----------------------------------- 187

4-3-2. نقض قواعد حقوق بین‌الملل در خاورمیانه توسط کشورهاي حامي داعش------ 187

4-3-3. نقد عملکرد سازمان ملل متحد در مقابله با داعش-------------------------- 188

4-3-4. اقدامات شوراي امنيت در حفظ صلح و امنيت بین‌المللی-------------------- 189

4-3-5. تعهد داعش به رعايت حقوق بشر و بشردوستانه---------------------------- 190

4-4. مسئولیت بین‌المللی دول تسلیح کننده بازیگران خارجی------------------------ 192

4-4-1. روش‌های ارسال تسلیحات به بازیگران خارجی----------------------------- 192

4-4-1-1. سوءاستفاده از ورود امواج پناهندگی و آوارگی اتباع سوری به کشورهای همسايه 192

4-4-1-2. تشكیل گروه‌های واسطه به‌ظاهر شورشی نماينده خلق سوريه برای ارسال تسلیحات 193

4-4-2. ارزيابی موردی مسئولیت بین‌الملل دول تسلیح کننده بازیگران خارجی------- 194

4-4-2-1. مسئولیت بین‌المللی ایالات‌متحده آمريكا در تسلیح بازیگران خارجی------- 194

4-4-2-2. مسئولیت بین‌المللی برخی از دول اروپايی در تسلیح بازیگران خارجی------ 198

4-4-2-3. مسئولیت بین‌المللی برخی دولت‌های عربی در تسلیح بازیگران خارجی----- 202

4-4-3. تلاش‌ها برای بری­ساختن مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها تسلیح کننده بازیگران خارجی 206

4-4-3-1. خودکفا جلوه دادن گروه‌های تروريستی عامل در سوريه------------------ 206

4-4-3-2. تلاش برای محکوم کردن اقدامات مسلحانه بازیگران خارجی-------------- 207

4-5. تحقق نقض تعهد بین‌المللی-------------------------------------------------- 209

4-5-1. نقض تعهد بین‌المللی توسط بازيگر بین‌المللی دولتي------------------------ 209

4-5-2. نقض تعهدات بین‌المللی توسط بازيگر غیردولتی---------------------------- 211

4-6. آثار و نتايج حقوقي فعل متخلفانه­ي بین‌المللی--------------------------------- 213

4-7. نتايج كلي مترتب بر فعل متخلفانه بین‌المللی---------------------------------- 216

جمع‌بندی مباحث و پیشنهادات----------------------------------------------- 207

جمع‌بندی مباحث--------------------------------------------------------------- 207

منابع و مآخذ------------------------------------------------------------------ 217

منابع فارسی-------------------------------------------------------------------- 217

منابع انگلیسی------------------------------------------------------------------- 227

پیشگفتار

با ظهور پديده نسبتاً‌ کم‌نظیر، ‌به نام مبارزان تروريست خارجي، شوراي امنيت را كه وظيفه اصلي آن حفظ صلح و امنيت بین‌المللی است، به تعريف، آن‌ها به‌عنوان يك گروه و سازمان و موضوع مسئوليت آن‌ها رهنمون ساخته است. شوراي امنيت سازمان ملل متحد در مورخه 24 سپتامبر 2014 قطعنامه شماره 2178 را به‌اتفاق آراء تصويب و در اين قطعنامه به موضوع جديد در روابط بین‌المللی تحت عنوان مبارزان خارجي مي­پردازد و اين گروه را چنين تعريف مي­نمايد: مبارزان تروريست خارجي عبارت‌اند از «افرادي كه با هدف اجرا، برنامه­ريزي، آماده­سازي براي، يا شركت در اقدامات تروريستي يا ارائه يا دريافت تعليمات تروريستي ازجمله در ارتباط با جنگ‌های مسلحانه به كشور ديگري غير از كشور اقامت يا هويت خود سفر مي­كنند» (قطعنامه 2178 شوراي امنيت مورخه 2014). در ميان مبارزان خارجي احصائي در قطعنامه 2178 شوراي امنيت می‌توان به بدنام‌ترین، ثروتمندترين آن‌ها يعني داعش اشاره كرد كه با ظهورش دنيا را به چالش كشيده، مباني حقوق بين­الملل و تمامي معادلات موجود در مورد مفهوم گروه‌های تروريستي را تغيير داده و توانسته با روي آوردن به سياست «تصرف سرزمين» زمينه را براي ايجاد حكومت فراهم نمايد. با پيدايش اين گروه شبه‌نظامی و فعالیت‌های آن‌ها در منطقه خاورميانه، بحران دولت ـ ملت بخشي از خاورميانه را فراگرفته و دامنه عمليات آن‌ها به شمال آفريقا نيز گسترش نموده است. اين گروه با ايجاد فتنه مذهبي همه كشورهاي منطقه‌ی خاورميانه را بدون برنده و بازنده درگير كرده و با ايجاد بحران نظامي در خاورميانه، مرزي ميان سوريه باقي نگذاشته و شروع به بي­ثبات­سازي كشورهاي فوق نموده و جنايات بسياري را در حق مردم سوريه مرتكب شده است. در شرایط کنونی بین‌المللی که بسیاری از دولت‌ها در پی اهداف خود و محدودیت در مداخله مستقیم اقدام به حمایت از گروه‌های تروریستی می‌کنند و این موضوع بر تأثیرگذاری این گروه‌ها در معادلات جهانی افزوده است. در پی همین حمایت‌ها و اقدامات گروه‌های تروریستی همواره انگشت اتهام به‌سوی دول حامی این گروه‌ها به‌عنوان مسئول اقدامات صورت گرفته اشاره رفته است. با توجه به این‌که در دهه‌های اخیر با بروز درگیری‌ها در کشورهای آفریقایی و خاورمیانه و تحولات کشورهای عربی به‌ویژه لیبی و سوریه موضوع حمایت از تروریست‌ها و مبارزان خارجی و اعمال آن‌ها و در نتیجه مسئولیت دولت‌های حمایت گر بیش‌ازپیش خودنمایی می‌کند. به‌گونه‌ای که در حقوق بین‌الملل و برخی سازمان‌های بین‌المللی حاکم بر روابط بین‌الملل مانند شورای امنیت سازمان ملل متحد در قالب قطعنامه­ها و معاهداتی به این مسائل پرداخته شده است. هرچند در حقوق بین‌الملل و حقوق بشردوستانه در مورد گروه‌های سازمان يافته در جنگ‌های داخلي در ابعاد مختلف كار پژوهشي صورت گرفته، اما در خصوص بررسی مسئولیت حقوقی بازیگران خارجی در جنگ­های داخلی و حقوق دولت‌ها اين كار در ایران بسیار کم انجام شده، هرچند كه مطابق تعريف در اسناد موجود تفاوتي از لحاظ حقوقي و مسئوليت و نوع آن بين مبارزان داخلي و خارجي موجود نيست. در خصوص جنبه جديد و نوآوري، با توجه به اينكه وجود مبارزان خارجي و فعاليت آن‌ها در بخشي از مناطق خاورميانه جهان را به چالش كشيده و نيز مخل نظم بین‌المللی گرديده و هم‌چنین ابهاماتي را در خصوص ارتباط پاره‌ای از كشورها با اين مبارزان خارجی و تروریست‌ها و دولت‌های حامی آن‌ها را مطرح ساخته است. اين امر مزيّت اين تحقيق و پژوهش را به‌خوبی نمايان می‌سازد.

در شرایط کنونی بین‌المللی که بسیاری از دولت‌ها در پی اهداف خود و محدودیت در مداخله مستقیم اقدام به حمایت از گروه‌های تروریستی می‌کنند و این موضوع بر تأثیرگذاری این گروه‌ها در معادلات جهانی افزوده است. با توجه به این ضرورت، هدف کتاب حاضر، مسئولیت حقوقی ناشی از تروریسم می­باشد. با توجه به قطعنامه­هاي شوراي امنيت شامل قطعنامه شماره 2178 (سال 2014) و مواد 8، 10، 11، 13، 16، 17 و 18 آن راجع به مسئوليت دولت‌ها و حقوق و تعهدات براي افعال متخلفانه دولت‌ها در صورت همكاري، حمايت مالي، نظامي يا هدايت مستقيم و فرماندهي از مسئوليت برخوردار خواهند شد. همچنین الزامات قطعنامه­های صادر شده در زمینه مسئولیت بین‌المللی كليه دولت‌های عضو را در سيستم حقوقي خود ملزم به قانون‌گذاری براي پيگرد قانوني مبارزان خارجي نموده است. زيرا پديده مبارزان خارجي و تأثير آن بر نظم جهاني چنانچه مورد كنترل قرار نگيرند، ممكن است به تهديدهاي بیش‌تری در آينده منجر و افكار عمومي نيز انتظار تحرك و ايفاي مسئولیت‌های مرتبط با حفظ صلح و امنيت بین‌المللی را دارد و پاسخ‌گو نبودن به اين انتظار وجاهت شوراي امنيت را مخدوش خواهد ساخت. هدف ازآنجام این مجموعه توسعه ادبیات به لحاظ علمی و حقوقی می­باشد. تمام مؤسسات و سازمان‌هایی که به نحوی با حقوق و اصول حقوقی سروکار دارند و مسائل حقوقی در حوزه جنگ و مخاصمات داخلی و بین‌المللی بر عهده آن‌ها می‌باشد، می‌توانند از این کتاب استفاده کنند. این کتاب می‌تواند برای حقوقدانان اعم از اساتید، دانشجویان، قضات، وکلا و مشاورین حقوقی و همچنین کارشناسان، دکترین در سطح داخلی و بین‌المللی و سایر طالبین علم حقوق مفید باشد. در درجه بعد فعالین بخش حقوق و مسئولیت اشخاص حقیقی و حقوقی در مخاصمات و استفاده‌کنندگان از مباحث مربوط به حقوق جنگ در سطح ملی، منطقه­ای و بین‌المللی می‌توانند از نتیجه مطالعه و نحوه پاسخگویی به نیازها بهره لازم را ببرند.

با تشکر

حسین عیدی

(کارشناس ارشد حقوق بین‌الملل)